Bir günde Hive

Rehberiniz sizi Hive'deki konaklama yerinizde karşılıyor; gezi oradan başlıyor. Günü, UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan ve açık havada yaşayan bir müze olan İçan Kale surlarının içinde geçireceksiniz.

İçan Kale, surlarla çevrili eski şehir merkezidir; bugün Devlet Tarih ve Arkeoloji Müzesi'dir. 26 hektarlık alanda bir Doğu şehrinin görüntüsü olduğu gibi korunmuştur. En şaşırtıcı yanı, İçan Kale'nin donmuş bir müze-şehir olmamasıdır: içinde yaklaşık 300 aile yaşar ve çoğu geçimini el sanatlarıyla sağlar.

Kaynaklara göre Künya Ark kalesinin yapımına 1686'da, İçan Kale'nin batı kapısının yanında Arang Han başlamıştır. Birçok avlusu olan yapı topluluğu hanı, ailesini ve devlet erkânını barındırıyordu. Özgün yapılardan yalnızca 19. yüzyıla ve 20. yüzyılın başına ait birkaçı ayakta kalmıştır: kabul salonu (kurinişhane), bir cami, darphane ve harem. Bir zamanlar burada cephanelik, barut değirmeni, idare binası, ambarlar, mutfak, karakollar, ahır ve tören alanı da vardı. Kaleye tahkimli kapılardan giriliyordu; yüksek ve dişli bir sur, kaleyi çevredeki evlerden ayırıyordu.

19. yüzyılın ilk yarısında, iç şehrin doğu kesiminde «taş ev» anlamına gelen Taş Havlı Sarayı yapılmıştır. Dikdörtgen planlı yapının üç avlusu vardır: güneyde kabul avlusu Arz Havlı ile şölen avlusu İşret Havlı, kuzeyde ise harem. Avluları ve yapıları birbirine koridorlardan oluşan bir labirent bağlar. Sarayda hanın kardeşleri ve akrabaları otururdu. İki kapı batıya ve güneye açılır. Yapının tamamı iyi kalite tuğladandır; çevre duvarları dişli mazgallarla son bulur, aralarından yüksek ve ölçülü kuleler yükselir.

Muhammed Emin Han Medresesi İçan Kale'nin başlıca eserlerinden biridir. Yalnızca Hive'nin değil, bütün Orta Asya'nın en büyük medresesidir. İki katlı yapı 72'ye 60 metredir ve 260 öğrenci için 125 hücre barındırır. Özelliği şudur: her hücre iki odadan oluşur, üst kattakilerin ayrıca dışarı bakan birer eyvanı vardır.

Muhammed Rahim Han, 1770'ten beri Hive'de hüküm süren Kongrat hanedanının en aydın hükümdarlarındandı. Onun döneminde şehirler yenilendi, yönetim ve ekonomi ıslah edildi; ama en önemlisi eğitim reformuydu. Bu reformlar Hive'de dinî derslerin yanı sıra dünyevi derslerin de okutulduğu ilk «yeni usul» mekteplerin açılmasını sağladı. Saltanatının taçlandığı iş, kendi adını taşıyan ve Orta Asya'nın en büyükleri arasında sayılan bir medresenin yapılması oldu. Burada yalnızca din ve Kur'an değil, matematik, astronomi ve coğrafya da okutulurdu. Öğrenciler bilim ve felsefenin yanında şiir yazar, münazaralar düzenlerdi.

1855'te Hive hükümdarı Muhammed Emin Han öldürüldü ve o güzelim minarenin inşası durdu: 70 metreye, kimi kaynaklara göre 110 metreye ulaşması gerekiyordu. Tasarım, sağlamlık için geniş bir taban ve yükü hafifletmek için yukarı doğru incelen bir gövde öngörüyordu. Kader başka türlü karar verdi ve kule yarım kaldı. Bugün devasa, sırlı bir fıçıyı andırıyor ve adı «kısa minare» anlamına gelen Kalta Minor.

İçan Kale'nin ortasında, 18. yüzyılın sonunda daha eski bir yapının kalıntıları üzerine yükseltilen Cuma Camisi bulunur. Sıra dışı bir yapıdır: taçkapısı ve kubbesi, galerisi ve avlusu yoktur; 55'e 46 metredir ve dört yanından girilebilir. Kuzeyde, ana caddelerden birine bakan yönde 52 metrelik bir minare yükselir.

Taş kapı üzerindeki kitabeye göre yapı topluluğu 1701'de inşa edilmiştir. Türbenin kubbesi mavi sırlı çinilerle kaplıdır ve tepesi altın yaldızlıdır. Başlangıçta mezar küçük ve sadeydi, ama kısa sürede bir ziyaret yerine dönüştü; çevresini pek çok hücre, hankah ve cami sardı. Duvarlar görkemli çinilerle bezenmiştir. İçeride ziyaretçiler dua eder ve kutsal sudan içer.

Görece yeni sayılan bu külliye 20. yüzyılın başına aittir ve bir minare ile bir camiden oluşur. Adını, İsfendiyar Han'ın veziri İslam Hoca'dan alır. Minaresi Hive'nin simgesi olmuştur.

Yukarı doğru incelen gövdesi, 14. yüzyılın ilk örneklerine uzanan bir yapım geleneğini sürdürür. Tuğla sıraları, sırlı süsleme kuşaklarıyla dönüşümlü ilerler. Minarenin yüksekliği 56,6 metre, taban çapı 9,5 metredir.